POR TERRAS DO EUME

 

A Central Térmica de As Pontes de García Rodríguez ( A Coruña), propiedade de Endesa, foi un dos complexos enerxéticos máis importantes de España e Europa. Comezou a construirse en 1972 e entrou en funionamento no 1972. Pechou no 2019. A súa chimenea coñecida por Endesa Termic, mide 356,50 metros de altura con un diámetro de 36,4 metros na base e 18,9 metros na cima. A chimenea máis alta de Europa e unha das maiores do mundo.

No local da antiga escola de A Capela, hoxe de uso social e museo, reprodúcese unha aula antiga amoblada cos pupitres que foron recollidos de diversas escolas da zona ou donados por particulares que os tiñan gardados. Nela hai toda clase de libros, cadernos e material escolar e pode coñecerse a evolución da escola dende finais do século XIX, primeiros anos do XX, das Repúblicas, do Franquismo, ata os anos oitenta.  O proxecto partíu dun mestre que hoxe nos fixo de guía, e que se lle ocurreu facer un pequeno traballo co alumnado do centro que consistíu en traer aquelas cousas antigas que tiveran pola casa para facer unha mostra permanente que ocupaba pouco máis dun moble expositor.

O mestre, de nome Secundino, da miña idade, tamén coñece ben estes utensilios: a pizarra e o pizarrín.

O primeiro silabario, as enciclopedias Álvarez de primeiro, segundo e terceiro grado nas que había todos os coñecementos que se precisaban para facer a proba de Ingreso para acceder ao bacharelato.

O ensino era obrigatorio ata os 12 anos nesa época nosa, pero antes era de 6 a 9 anos porque logo había que traballar.

Silabario no que se aprendían as primeiras letras con distinto tipo de letra manuscrita e para o que se usaban plumas con mango que se mollaban nos tinteiros que había nas mesas.

Non vou poñer todas as fotos que fixen porque non acabaría nunca este post pero todo me lembrou o meu paso polas escolas de postguerra cando tiña 6 ou 7 anos ata que cumprín os 14 porque me deixaron estar dous anos máis.

Esta é a antiga reitoral, coñecida hoxe por  O Pazo, foi donada polo párroco para reproducir nela unha casa de labranza galega para o que foi necesaria unha remodelación interior de todo o edificio co fin de adaptala a museo etnográfico. Conta con diversas salas na planta baixa na que está a cociña lareira e ten dúas plantas máis adicadas aos distintos oficios. Alén diso, ten un soto que dá o que sería unha horta, con aparellos de oficios relacionados co carbón, cos telares, carpinteiría, albanelería, gando vacún e cabalar, telares, xastreiría...

Nesta foto vemos un lavadoiro de man, os xabóns, tinas, vertedeiro...

Non podía faltar a cantina que facía as veces de bar e tenda de comestibles e bebidas.

Un cuarto de matrimonio con sabas de liño e mantas trapeiras tecidas en telares. O canastillo do bebé coa súa roupa que en tempos do franquismo se nos eisixía ás mestras a elaboración destas prendas para pasar o que se chamaba o campamento, que viña sendo o noso servizo militar pero en feminino e do que se ocupaba a Sección Feminina.

Curioso este cesto chamado jabuco, que se empregaba para encher os sacos de carbón para que éste non se desfixera ao ser tan delicado e lles chegase ás casas enteiro.

Máquinas de coser moi antigas, ferro para pasar o ferro de moitas clases, a máis antiga ía a carbón, logo as de quentar na cociña de leña, as primeiras eléctricas...

E seguiría falando máis deste museo porque ten moito que ver e no que aprender. Recibe visitas escolares ao longo do ano e de turistas que visitan a zona. Secundino é un excelente guía, que non se cansa de explicar e de que non quede nada por coñecer e saber para que servía, como funcionaba...

Como sempre, fixemos unha foto de grupo no que é o patio ou antiga horta do museo. Nela estamos algúns compoñentes da Asociación Amigos do Patrimonio de Castroverde. E despois da visita dirixímonos ao restaurante O Pazo que está a escasos metros do museo.

Pola tarde visitamos o centro histórico de Pontedeume onde nos agardaba Carla,  unha guía do Concello que nos explicóu un pouco a historia dos Andrade, de como era o lugar antes de ter derrubado o Pazo para facer unha vía pública, do Castelo, do escudo, das igrexas, prazas...

Abaixo a Praza Real de Pontedeume.

Praza de San Roque, coas súas casas estilo mariñeiro, moitas delas restauradas pero non todas.

Xardín do convento dos Agustinos no que podemos ver a estátua de Alfonso X e o símbolo dos Andrade, o xabarín. A ponte construída polos Andrade tiña máis de setenta arcos e estaba decorada cos xabaríns. Hai unha rúa que ten a figura deste animal polo centro do seu pavimento de principio a fin.

Hoxe non faría falla deseñalo posto que veñen personalmente a visitarnos.

Igrexa de Santiago. De tres plantas. Fachada barroca. Escudo dos Andrade sobre a entrada principal.

Vista interior da igrexa na que se encontra enterrao o Conde de Andrade.

Outra das tres igrexas de Pontedeume, con cruceiro.

E xa, para rematar, a foto que fixemos neste lugar e na que se ve, ao fondo, a nosa guía, Carla, cun amplo sorriso logo de explicarnos con todo detalle o seu lugar histórico. Lembremos que Pontedeume, no seu día tivo unha muralla da que apenas quedan restos.

O  Arcebispo de Santiago de Compostela, S. XVII,  Bartolomé de Rajoy naceu en Pontedeume, coñecido polo seu labor de constructor e restaurador.

Así rematou o día, cunha viaxe a que en principio non tiña pensado ir pero da que qudei moi satisfeita por todo o que aprendín e compartín co grupo e que me levou por tempos pasados e presentes que forman parte da miña propia historia. Houbo un momento moi emotivo dentro do museo cando un dos asistentes leulle ao guía unha lembranza: fora alumno del cando tiña entre oito ou nove anos e grazas a contactos familiares que tiñan en común, puido saber que hoxe, ía estar recibindo outra lección do que fora o seu mestre nunha escola da zona ferrolán. O mundo é un pano! E fai ben e non mires a quén!

PASEO OUTONAL

 

O orballo da noite apenas rociou os prados e as terras sedentas. Pousouse lenemente nelas para poñelas tréfegas. Eu aproveitei a primeira raiolada para facer o meu paseo outonal. Motivada por unha seguidora do blog, que me suxeríu escribir algo sobre o noso outono, deixei de lado a miña preguiza e puxen pés ao camiño que me levou polos lugares que eu desfruto decotío e que cambian segundo o día ou época do ano. Sempre ofrecen algo diferente no que fixarse.

 A aldea semella aínda durmida e a quietude fai que todo permaneza inalterable e sempiterno. O Carballal e Reigadas tenden o seu manto dourado sobre o Eo que vai lixeiro polo val que lle fan.

No lugar dos meus ancestros aínda queda a vida que lle deron e que repousa a carón para renderlles honores e lembranzas.

Unha cabana de madeira fai as veces de casa mentres non se arranxan as antigas casonas que se conservan para perdurar na memoria de quen as vimos con vida noutros tempos.

A congostra que ofrece castañas e guía os meus pés entre muros de pedras postas de unha en unha por mans afeitas aos duros traballos lémbranme que nos precederon xentes con amor polo noso, polo de cada casa. Así somos: xenerosos pero moi gardadores do que temos.

O interior das fragas chamou a atención de fotógrafos xaponeses que viñeron adrede para levar con eles as nosas estampas. Nese mundo interior de fadas, cogumelos e arrecendos.

Todo depende do punto de vista no que se mire e eu, hoxe, mirei esta aldea con ollos de querer perpetuala no tempo que outrora foi lugar de médicos e comadroas que axudaron a que nacésemos e perpetuaramos a nosa estirpe.

Ao fondo as árbores que non deberían formar parte da nosa paisaxe, fano mesturándose coas nosas de sempre que saben cambiar con cada época do ano, teñen porte e vístense para a ocasión.

E as vacas, as primeiras persoas coas que falo, saben escoitarme e agradecen o meu agarimo. Vacas e bois comparten o mesmo prado sen leas nen abusos. Dannons leccións!

Quedo marabillada con estas dúas que sempre forman un dúo e me fan pensar nun clon, nun twing ou nunha casualidade amorosa.

Deixo quedar aquí esta mañán, na que tamén recollín champiñóns no prado que os dá; mazáns xugosas para facer zume e letras que fan do meu paseo unha historia.

VOLTA AO COLE

 Hoxe agardábame unha visita ao meu antigo cole que deixei no 2011 e no que me despedín do ensino público. O motivo non era outro que unha charla sobre toponimia, na que estaba moi interesada por ser un tema no que ando a traballar ultimamente. 

Empezarei polo principio. Hai que chamar ao timbre dende a porta do patio. O primeiro que vexo son dous murais de graffiti. No primeiro aparece a imaxe da mestra Concepción López Rey que da nome ao CEIP. 

Xunto a este mural, hai outro que representa ao noso músico máis coñecido da Valeira: Florencio, que era cego e tocaba o violín polas aldeas naqueles tempos nos que eu era aínda  unha moza nova. Non podía faltar esta imaxen!

Era a hora do recreo e ás 12 viría Vicente Feijóo, xeógrafo e lingúista galego, coordinador da Unidade Técnica de Toponimia da Real Academia Galega que leva o proxecto colaborativo Galicia Nomeada, unha iniciativa da Xunta de Galicia para recuperar, cartografiar e conservar a microtoponimia galega.

A idea era presentala ao profesorado e alumnado deste centro para que colaboren na recollida de topónimos das súas parroquias. A charla estaba aberta a outros e outras asistentes, como é o caso de tres personas máis que fomos a ela polo noso interese no tema.

Puiden ver os grandes cambios que se fixeron no cole dende que eu marchei. Pola data que era, en vísperas do Samaín, compre dicir que a decoración era ao xeito desta celebración, que, dito sexa de paso, introducín eu cando impartía as aulas de inglés, por ser esta unha das unidades didácticas: o Halloween e que empezamos a celebrala dende daquela ata o día de hoxe.

Tamén puiden ver aulas adicadas á rádio, a remodelación da antiga biblioteca como aula de usos múltiples, desplegable no caso de facer falla todo o local, tal como o esixía a charla de hoxe.

Vicente foinos explicando paso a paso todo o procedimento para "toponizarnos", os primeiros pasos que consistían en rexistrarnos na aplicación Galicia Nomeada e logo explorar todos os contidos e ferramentas dispostas a facilitarnos o camiño (se somos quen de dar con él). 

Eu xa levaba o meu proxecto medio encamiñado pero non vía a maneira de situalo nun mapa e poñerlle os nomes dos lugares que coñecín de nena e que desaparecerán se non deixamos rastro deles pois so as persoas maiores lembran eses microtopónimos xa que o aparcelamento das leiras convertíunos en parcelas que levan un número e que dalgún xeito borraron os límites daquel minifundio con nomes preciosos e siñificativos xa que por algo se chamaban así, porque os seus nomes están fundados en realidades obvias que eran de todos coñecidas, ou non. Podiamos nomear algunhas e non saber qué siñificaban. Hoxe temos moitas axudas para poder delucidar aquela iñorancia porque hai estudos que  nos axudan.

 Así é como Xesús Ferro Ruibal define un topónimo, mesmo de forma poética porque él sabe todo o valor que ten. E nós, temos a obriga de non deixar caer no esquecemento eses nomes xunguidos a historias, lendas, flora e fauna, cultura, saber popular de chamar as cousas polo seu nome. En Galicia temos un verdadeiro tesouro na nosa toponimia e debemos preservala para que non morra.

A rapazada, de idades entre os oito e dez anos aguantou duas horas con interese, fixeron preguntas, estaban interesados/as non nomes dos seus lugares, querían saber por qué se chamaban así. Era hora do xantar e aínda tiñan preguntas que facer. Esta nova xeración que se manexa ben coa tecnoloxía, de seguro que farán un bo traballo e aprenderán a querer eses nomes que aínda escoitan nas súas aldeas case despoboadas nas que xa non se fala das leiras.

Comparto con todos eles e elas esa curiosidade e agardo ser quen de manexarme coa aplicación que andaba procurando dende hai tempo para sinalar nun mapa todos os lugares da miña parroquia, de cando era nena e acompañaba ás miñas primas no pastoreo das vacas de prado en prado, e na saca das patacas de leira en leira. 

OUTONO INMINENTE

Aínda que non o pareza, o outono xa está aquí. Días de sol con temperaturas que non se corresponden e os primeiros catarros empezan a rondar o nariz. Por eso, meterse no fogar e prepararse xa para o inverno, facendo acopio de conservas, recollendo as froitas maduras, as primeiras verduras que sobreviviron á sequía e, como non, cocendo unha fornada de pan para conxelar e ir comendo cada día.

Este foi o mellor que me saíu en todos estes anos que fago pan de trigo sarraceno no forno da cociña. Leva sementes variadas e seguín a receita ao pé da letra porque neso consistíu obter este resultado. 

O tempo de repouso remataba ás 2 da madrugada e eu acordei ás 4. Estaba levedado a máis non poder. Lixeiro como algodón de azucre que venden nas festas, funo poñendo nos moldes e ao forno con él.

Logo de que arrefriara, corteino en rebanadas que separadas cun papel de forno, metín nunha bolsa de conxelación, en bloque, e así poder ir sacando as que precise cada vez.

Hoxe probeino no almorzo e ben que me soubo co café da mañán, malia a non ter recuperado de todo o sentido do gosto dende a pandemia.

Outra cousa á que me adico nos meus paseos polos prados é a recoller cogumelos cando empeza a habelos. Nete caso son champiñóns, Agaricus campestris, que saíron despois da chuvia de fai uns días e duraron apenas unhas horas porque o calor fainos envellecer deseguida.

Tamén fixen o marmelo para ir comendo todo o ano. Xa non paso tanto tempo a carón do lume agardando que calle. Moito máis rápido na ola exprés e con menos azucre. O que fago é escurrirlle o almibre que solta e gardalo en tarros na neveira para engadirllo ás compotas de mazáns ou para mollar calquera biscoito.

Foi ano de uvas. Levo comido unhas cantos acios e sorpréndeme que non se anticipara a vispa asiática e me deixara as uvas apedradas como acostuma facer. Colleron a dozura necesaria pois sol non lles faltou!

Agora,  mentres agardo polo libro de proba " Fonteo: Xentes e Xeitos" coa ansia que se agarda un novo vástago, remato esta sesión de blog un pouco amolada por non poder facer mañá o roteiro programado pola Ruta do Viño, en Ribadavia xa que fun tocada polo resfriado estacional e debo quedar na casa.

FIGUERAS / AS FIGUEIRAS

 Neste segundo día de setembro, empezou o día con néboa mesta por onde eu vivo. Case desisto de ir á praia como tiña pensado facer, pero sendo muller que non se arreda por tan pouca cousa, puxen pé ao pedal. Non quere isto dicir que fose en bici, senón que dende o nacemento do río Eo ata onde desemboca hai un bo treito. Nada mellor que viaxar soa para ir modelando a viaxe segundo os meus desexos. Así foi como decidín parar a coñecer Figueras ou As Figueiras, (Asturias). Para ir á praia de Arnau sempre atraveso esta vila pero sen adentrarme nela. Hoxe, pagou a pena percorrela a pé. Un galimatías de rúas que seguramente me ían levar a algures, de seguro, ata o porto. E así foi. No percorrido fun tomando fotos do que me chamaba a atención: pombais, igrexa, fontes, edificios importantes...

Este pombal é ún de entre outros que logo atopei. Tamén abondan as palmeiras e hai reliquias do seu pasado indiano. Conta con uns seiscentos habitantes actualmente. É parroquia do concello de Castro Pol. Ten unha historia ben curiosa que pode atoparse no Google. Rúas empinadas e estreitas que terman de construccións antigas levan nomes de escritores e outros persoeiros. As casas case todas son de ún ou dous andares aínda que tamén as hai de máis. 

A vida, se é que pode dicirse que a hai neste mes de setembro, está como detida nun cuadro. Apenas se atopa un negocio ou un local aberto no que poida tomar un café, (aínda que ao final se me deu ún por caridade). Todo parece durmido a esa hora da mañá. Nin un supermercado aberto, se é que hai algún.

Pero así podo ver mellor todo aquelo que me chama a atención, como unha fonte, chamada Fonte de Pelamio, primeira fonte potable da vila onde se facía o pelado das peles desolladas no matadeiro.

Ten un porto deportivo no que se poden alugar embarcacións para percorrer a ría de Ribadeo.

Quería dicir que o Eo no seu encontro co mar, é acollido por estas tres vilas: Ribadeo, Castro Pol e As Figueiras. As dúas últimas son do Principado de Asturias pero fálase galego por esa proximidade a Galiza. Un galego cun sotaque naviego-asturiano que varía de vila a vila.

Por certo, cando andaba a percurar un café, vin a furgoneta da panadería Mousende de Taramundi da que son clienta. Falei co panadeiro, que aínda que non é o que ven por Fonteo, sabía de min xa que meus pais mercábanlle o pan ao dono, Germán. Entraron a tomar unha cervexa e eu, por fin, un café, feito por misericordia e polo que so paguei 1 euro, pois non tiña troco o camareiro.

Outra das construccións que me chamaron a atención e que non sei ben o que é. Mal sitio para aparcar coches nesta vila.

Vista de Ribadeo, dende As Figueiras.

Vista de Castro Pol. Lembro unha vez, cando era nena, foramos nunha excursión a Ribadeo e dende alí cruzaramos en barco ata Castro Pol. Agora xa non hai ese tipo de barcos. Pasa como dende Rianxo a Vilagarcía, tamén acabaron por desaparecer ao ter coches a xente e haber estradas e pontes.

Outra das fontes que está baixando para a praia (se pode chamarse así) xunto ao porto. Hoxe, tamén hai un astaleiro e no seu día chegou a ter sete conserveiras.

Aquí podemos ver o porto tanto o deportivo como o pesqueiro. Tamén un barco grande no astaleiro.

Vista dunha rúa estreita con casas antigas.

A igrexa e mesmo estilo de casas baixas.

Xardín con vistas ao mar. Tamén ten un parque.

Praia de Arnau, a menos de dous quilómetros de As Figueiras. É unha das miñas favoritas. Hoxe estaba a marea baixa e apenas había ondas así que puiden darme un baño e varios paseos, con moi pouca  xente e boa temperatur tanto na auga como fora dela.

O merendeiro incrementou o número de mesas e estaban todas libres. Nótase que en setembro hai menos veraneantes. Pero a min é cando máis me gusta ir ás praias.

E aquí deixo un día nas Figueiras no que todo foi ben e desexaba explorar. Se cadra a próxima vez vou a Castro Pol onde hai unha interesante biblioteca que explorar tamén.

Onde o mar agarda o Eo

Estades vos, vixiantes

Ondeando bandeiras

E dándolle a benvida.

Sodes o máis grande que ve.

Orgulloso se sinte o Eo

Nesas terras mariñeiras

E a todas por igual quer.

Recordos de Fonteo leva,

Tanto percorrido feito.

Nada do que máis se preze,

Entrar no mar que lle tedes.

Acróstico de  Beatriz Pin